About Switzerland — A ReaderO Szwajcarii — lektura

Switzerland at a GlanceSzwajcaria w skrócie

A quirk worth knowing: Switzerland has no constitutionally declared capital. Bern is the Bundesstadt (federal city) — the seat of the federal government and parliament — a distinction that exists precisely because no single canton wanted another canton's city to formally outrank its own.

Ciekawostka warta zapamiętania: Szwajcaria nie ma konstytucyjnie ustanowionejstolicy. Bern jest Bundesstadt (miastem federalnym) — siedzibą rządu federalnego i parlamentu — a to rozróżnienie istnieje właśnie dlatego, że żaden kanton nie chciał, by miasto innego kantonu formalnie górowało nad jego własnym.

Flag & National IdentityFlaga i tożsamość narodowa

Those four languages are Deutsch (German, spoken by about 62% of the population), Französisch (French, ~23%), Italienisch (Italian, ~8%), and Rätoromanisch (Romansh, under 1% but still officially protected). The country's full name, Schweizerische Eidgenossenschaft (Swiss Confederation), reflects that it began in 1291 as an alliance — an Eidgenossenschaft, literally a "oath fellowship" — between a handful of valley communities, not as a single unified state.

Te cztery języki to Deutsch (niemiecki, którym posługuje się około 62% ludności), Französisch (francuski, ~23%), Italienisch (włoski, ~8%) oraz Rätoromanisch (retoromański, poniżej 1%, ale wciąż oficjalnie chroniony). Pełna nazwa kraju, Schweizerische Eidgenossenschaft (Konfederacja Szwajcarska), odzwierciedla fakt, że powstał on w 1291 roku jako sojusz — Eidgenossenschaft, dosłownie „wspólnota przysięgi” — między garstką wspólnot dolinnych, a nie jako jedno zjednoczone państwo.

Language Note: German vs. Swiss GermanUwaga o języku: niemiecki a szwajcarski niemiecki

This is worth spelling out clearly, because it trips up a lot of learners: the German you're studying on this site is Hochdeutsch (Standard German), and that's exactly what Swiss people write — official documents, newspapers, school textbooks, and formal writing in Switzerland all use standard Schweizer Hochdeutsch (Swiss Standard German), which is nearly identical to the German used in Germany, with one small but consistent difference: Swiss Standard German never uses the letter ß (Eszett/scharfes S) at all — it's always written ss instead, even in words that keep the ß in Germany and Austria, like Straße → Strasse, or weiß → weiss. This site follows that Swiss convention throughout — you'll see ss, never ß, in every exercise and explanation.

Warto to jasno wyjaśnić, bo wielu uczących się na tym się potyka: niemiecki, którego uczysz się na tej stronie, to Hochdeutsch (niemiecki standardowy), i to właśnie w nim Szwajcarzy piszą — dokumenty urzędowe, gazety, podręczniki szkolne i formalne teksty w Szwajcarii posługują się standardowym Schweizer Hochdeutsch (szwajcarskim niemieckim standardowym), niemal identycznym z niemieckim używanym w Niemczech, z jedną małą, ale konsekwentną różnicą: szwajcarski niemiecki standardowy w ogóle nie używa litery ß (Eszett/scharfes S) — zawsze pisze się zamiast niej ss, nawet w słowach, które w Niemczech i Austrii zachowują ß, jak Straße → Strasse, czy weiß → weiss. Ta strona konsekwentnie stosuje tę szwajcarską konwencję — w każdym ćwiczeniu i wyjaśnieniu zobaczysz ss, nigdy ß.

But when Swiss people speak to each other day to day, they almost never use Hochdeutsch. They speak Schweizerdeutsch (Swiss German, also called Schwyzerdütsch) — not one language, but a whole family of alemannische Dialekte (Alemannic dialects) that differ from canton to canton and sometimes valley to valley: Bärndütsch (Bernese), Züridütsch (Zurich), Baseldytsch (Basel), and Wallisertitsch (Valais — often singled out as the hardest for other Swiss people to understand). None of these are standardized in writing; when Swiss people text or write casually in dialect, spelling is loose and phonetic, with no fixed rules.

Ale kiedy Szwajcarzy rozmawiają ze sobą na co dzień, niemal nigdy nie używają Hochdeutsch. Mówią Schweizerdeutsch (szwajcarskim niemieckim, zwanym też Schwyzerdütsch) — nie jednym językiem, lecz całą rodziną alemannische Dialekte (dialektów alemańskich), różniących się między kantonami, a czasem nawet między dolinami: Bärndütsch (berneński), Züridütsch (zuryski), Baseldytsch (bazylejski) i Wallisertitsch (walezyjski — często wskazywany jako najtrudniejszy do zrozumienia dla innych Szwajcarów). Żaden z nich nie ma ustandaryzowanej pisowni; kiedy Szwajcarzy piszą swobodnie w dialekcie, pisownia jest luźna i fonetyczna, bez stałych reguł.

The gap is real: a German speaker from Hamburg dropped into a casual conversation in Bern will often understand almost nothing. Linguists call this everyday switching between spoken dialect and written Hochdeutsch mediale Diglossie (medial diglossia) — the same person uses two clearly different forms of German depending on whether they're speaking or writing, not because one is "better," but because each has its own role.

Ta przepaść jest realna: osoba mówiąca po niemiecku, przyjezdna z Hamburga, wrzucona w swobodną rozmowę w Bernie, często nie zrozumie niemal nic. Lingwiści nazywają to codzienne przełączanie się między mówionym dialektem a pisanym Hochdeutsch mediale Diglossie (diglosją medialną) — ta sama osoba używa dwóch wyraźnie różnych form niemieckiego w zależności od tego, czy mówi, czy pisze, nie dlatego, że jedna jest „lepsza”, ale dlatego, że każda pełni inną rolę.

The National Anthem: SchweizerpsalmHymn narodowy: Schweizerpsalm

Switzerland's anthem is the Schweizerpsalm (Swiss Psalm).Composed by Alberich Zwyssig in 1841, with lyrics by Leonhard Widmer. Only officially adopted as the national anthem in 1981 — 140 years later.

Hymnem Szwajcarii jest Schweizerpsalm (Psalm szwajcarski).Skomponowany przez Albericha Zwyssiga w 1841 roku, do słów Leonharda Widmera. Oficjalnie przyjęty jako hymn narodowy dopiero w 1981 roku — 140 lat później.

Trittst im Morgenrot daher,Seh' ich dich im Strahlenmeer,Dich, du Hocherhabener, Herrlicher!Wenn der Alpenfirn sich rötet,Betet, freie Schweizer, betet!Eure fromme Seele ahntGott im hehren Vaterland,Gott, den Herrn, im hehren Vaterland.

When you come forth in the dawn's red glow, I see you in the sea of radiance, you, sublime and glorious one! When the Alpine glow reddens, pray, free Swiss, pray — your devout soul senses God in this noble homeland.

This is the only verse with official status — the Schweizerpsalm has three more historical stanzas (evening, fog, and storm imagery), but they were never part of the legally adopted anthem, and polls regularly find most Swiss people cannot recite past the first line. It exists in four separate texts, one per national language, that are not direct translations of each other.

To jedyna zwrotka o statusie oficjalnym — Schweizerpsalm ma jeszcze trzy inne, historyczne zwrotki (o wieczorze, mgle i burzy), ale nigdy nie weszły one do prawnie przyjętego hymnu, a sondaże regularnie pokazują, że większość Szwajcarów nie potrafi wyrecytować nic poza pierwszą linijką. Hymn istnieje w czterech odrębnych wersjach językowych, po jednej na każdy język narodowy, które nie są dosłownymi tłumaczeniami siebie nawzajem.

National Holiday: 1. AugustŚwięto narodowe: 1. August

Commemorates the Federal Charter of 1291, in which representatives of Uri, Schwyz, and Unterwalden swore mutual aid on the Rütli meadow above Lake Lucerne. It only became an official nationwide public holiday after a 1993 referendum — before that, most of the country simply worked as normal.

Upamiętnia Akt Federalny z 1291 roku, w którym przedstawiciele Uri, Schwyz i Unterwalden przysięgli sobie wzajemną pomoc na łące Rütli nad Jeziorem Czterech Kantonów. Oficjalnym, ogólnokrajowym dniem wolnym od pracy stał się dopiero po referendum z 1993 roku — wcześniej większość kraju po prostu normalnie pracowała tego dnia.

• Höhenfeuer (hilltop bonfires)Bonfires are lit on hills and mountainsides across the country after dark, recalling the historic chain of signal fires once used to pass warnings between valleys.Po zmroku na wzgórzach i zboczach gór w całym kraju rozpalane są ogniska, nawiązujące do historycznego łańcucha sygnałowych ogni, którymi niegdyś przekazywano ostrzeżenia między dolinami.
• FireworksCities set off major displays over their lakes — Lake Geneva, Lake Lucerne, and Lake Zurich are famous vantage points — alongside countless private, legal-for-one-night fireworks in gardens and streets.Miasta organizują duże pokazy sztucznych ogni nad jeziorami — Jezioro Genewskie, Jezioro Czterech Kantonów i Jezioro Zuryskie to znane punkty widokowe — obok niezliczonych prywatnych fajerwerków, które tej jednej nocy w roku są legalne w ogrodach i na ulicach.
• Lantern paradesChildren walk through town in the evening carrying paper lanterns painted with the Swiss cross and their own canton's coat of arms.Wieczorem dzieci przechodzą przez miasto, niosąc papierowe latarnie ozdobione szwajcarskim krzyżem i herbem własnego kantonu.
• 1.-August-BrunchA nationwide tradition since 1993: hundreds of working farms across the country open up for a communal breakfast, so city dwellers can celebrate the day literally on a farm.Ogólnokrajowa tradycja od 1993 roku: setki czynnych gospodarstw rolnych w całym kraju otwierają swoje podwoje na wspólne śniadanie, dzięki czemu mieszkańcy miast mogą dosłownie świętować ten dzień na farmie.
• Flags and costumesHomes and balconies are decorated with the white-cross-on-red flag; some towns hold parades with Trachten (traditional dress), alphorns, yodeling choirs, and flag-throwers (Fahnenschwingen).Domy i balkony zdobi flaga z białym krzyżem na czerwonym tle; w niektórych miastach odbywają się parady z Trachten (strojami ludowymi), alphornami, chórami jodłującymi i miotaczami flag (Fahnenschwingen).

How the Country Works: Cantons & Direct DemocracyJak działa kraj: kantony i demokracja bezpośrednia

Switzerland is made up of 26 Kantone (cantons) — each with its own constitution, parliament, courts, and a surprising amount of independence over things like taxes, schools, and policing. This structure is called Föderalismus (federalism), and Swiss people generally identify with their canton as strongly as with the country as a whole.

Szwajcaria składa się z 26 Kantone (kantonów) — każdy ma własną konstytucję, parlament, sądy i zaskakująco dużą niezależność w takich sprawach jak podatki, szkoły czy policja. Ta struktura nazywana jest Föderalismus (federalizmem), a Szwajcarzy na ogół identyfikują się ze swoim kantonem tak samo silnie, jak z całym krajem.

At the federal level, Switzerland is run by a two-chamber parliament, the Bundesversammlung (Federal Assembly): the Nationalrat (National Council, 200 seats, allocated to cantons by population) and the Ständerat (Council of States, 46 seats — two per canton, one per historical half-canton), representing the cantons regardless of size. Together they elect the Bundesrat (Federal Council) — a 7-member executive that governs collectively, with the presidency rotating annually among its members. There's no single president who leads the country the way a US or French president would; the Bundespräsident/in is really "first among equals" for one year, mostly a ceremonial distinction.

Na poziomie federalnym Szwajcarią rządzi dwuizbowy parlament, Bundesversammlung (Zgromadzenie Federalne): Nationalrat (Rada Narodowa, 200 miejsc, przydzielanych kantonom proporcjonalnie do liczby ludności) oraz Ständerat (Rada Kantonów, 46 miejsc — po dwa na kanton, jedno na każdy historyczny półkanton), reprezentująca kantony niezależnie od ich wielkości. Razem wybierają Bundesrat (Radę Federalną) — siedmioosobowy organ wykonawczy, który rządzi kolegialnie, z prezydencją rotującą co roku wśród jego członków. Nie ma jednego prezydenta, który prowadziłby kraj tak, jak robi to prezydent USA czy Francji; Bundespräsident/in to naprawdę „pierwszy/a wśród równych” na jeden rok, w dużej mierze wyróżnienie ceremonialne.

The most distinctive part of the system is direct democracy. Any citizen can force a nationwide vote on a proposed law through a Referendum (referendum) by collecting 50,000 signatures, or propose an entirely new constitutional amendment through a Volksinitiative (popular initiative) with 100,000 signatures. As a result, Swiss voters go to the polls on real, binding national questions several times a year — alongside whatever is on their cantonal and local ballots too.

Najbardziej charakterystyczną częścią tego systemu jest demokracja bezpośrednia. Każdy obywatel może wymusić ogólnokrajowe głosowanie nad proponowaną ustawą poprzez Referendum (referendum), zbierając 50 000 podpisów, albo zaproponować całkowicie nową poprawkę konstytucyjną poprzez Volksinitiative (inicjatywę ludową) ze 100 000 podpisów. W efekcie szwajcarscy wyborcy idą do urn w sprawie realnych, wiążących kwestii ogólnokrajowych kilka razy w roku — obok tego, co akurat znajduje się na ich kantonalnych i lokalnych kartach do głosowania.

The oldest and most visible form of this is the Landsgemeinde (open-air cantonal assembly), still held today in the cantons of Appenzell Innerrhoden and Glarus. Once a year, citizens gather in the town square and vote on cantonal laws and budgets simply by raising their hands — no ballots, no booths, just a public show of hands counted by officials in the crowd. It's worth noting the limits of this tradition, too: Appenzell Innerrhoden was the last place in Switzerland to grant women the right to vote at the cantonal level, and only did so in 1990 after being forced to by a Federal Supreme Court ruling — a reminder that Switzerland, despite pioneering direct democracy, granted women the right to vote at the federal level only in 1971, remarkably late by European standards.

Najstarszą i najbardziej widoczną formą tego zjawiska jest Landsgemeinde (otwarte zgromadzenie kantonalne pod gołym niebem), wciąż odbywające się dziś w kantonach Appenzell Innerrhoden i Glarus. Raz w roku obywatele zbierają się na rynku i głosują nad kantonalnymi ustawami i budżetami po prostu przez podniesienie ręki — bez kart do głosowania, bez kabin, tylko publiczne pokazanie rąk, liczone przez urzędników wśród tłumu. Warto zauważyć też ograniczenia tej tradycji: Appenzell Innerrhoden było ostatnim miejscem w Szwajcarii, które przyznało kobietom prawo głosu na poziomie kantonalnym, i zrobiło to dopiero w 1990 roku, zmuszone wyrokiem Federalnego Sądu Najwyższego — przypomnienie, że Szwajcaria, mimo bycia pionierem demokracji bezpośredniej, przyznała kobietom prawo głosu na poziomie federalnym dopiero w 1971 roku, zaskakująco późno jak na standardy europejskie.

Cantons in Practice: Where the Rules Actually ChangeKantony w praktyce: gdzie zasady naprawdę się różnią

Federalism isn't just theory — here's where it changes something you'd actually notice day to day.

Federalizm to nie tylko teoria — oto miejsca, w których naprawdę zmienia coś, co zauważysz na co dzień.

Education: one country, 26 systemsEdukacja: jeden kraj, 26 systemów

Compulsory education is run almost entirely at the cantonal level — there is no single "Swiss school system," just 26 of them loosely coordinated through inter-cantonal agreements on shared standards.

Obowiązkowa edukacja jest prowadzona niemal wyłącznie na poziomie kantonalnym — nie istnieje jeden „szwajcarski system szkolny”, tylko 26 osobnych systemów, luźno koordynowanych poprzez międzykantonalne porozumienia o wspólnych standardach.

• Gymnasium / Kantonsschule (academic track)A 3–6 year track (length set by canton) ending in the Matura/Maturité, the certificate required for direct university entrance. It goes by a different name in almost every canton.Trwająca 3–6 lat ścieżka (długość ustala kanton), kończąca się maturą (Matura/Maturité) — świadectwem wymaganym do bezpośredniego wstępu na uniwersytet. W niemal każdym kantonie nazywa się inaczej.
• Berufslehre (vocational apprenticeship)A 2–4 year "dual" program combining paid, on-the-job training (3–4 days a week with a real employer) with classroom instruction. Around 70% of Swiss 16–19 year-olds are in this track, covering 240+ recognized professions — this is the backbone of Switzerland's skilled-trades economy.Trwający 2–4 lata program „dualny”, łączący płatne szkolenie zawodowe u prawdziwego pracodawcy (3–4 dni w tygodniu) z nauką w szkole. Około 70% Szwajcarów w wieku 16–19 lat wybiera tę ścieżkę, obejmującą ponad 240 uznanych zawodów — to kręgosłup szwajcarskiej gospodarki opartej na wykwalifikowanych rzemieślnikach.
• Fachmittelschule (specialized school)General education combined with preparation for a specific field — healthcare, social work, the arts — ending in the Fachmaturität.Kształcenie ogólne połączone z przygotowaniem do konkretnej dziedziny — ochrony zdrowia, pracy socjalnej, sztuki — kończące się Fachmaturität.

Festivals that belong to one cantonFestiwale należące do jednego kantonu

The 26 Cantons26 kantonów

Every canton has its own capital and its own dominant language(s).

Każdy kanton ma własną stolicę i własny dominujący język (języki).

A Chronological HistoryChronologia historii

The events that shaped the country, from the founding pact to the present day.

Wydarzenia, które ukształtowały ten kraj, od aktu założycielskiego po dzień dzisiejszy.

Spotlight: ZurichW centrum uwagi: Zurych

Zurich is Switzerland's largest city and its financial center by a wide margin — home to the Swiss National Bank, the SIX Swiss Exchange, and roughly 80 of the country's 208 banking institutions, plus one of the world's largest gold-trading markets. The Bahnhofstrasse, its main downtown avenue, is among the most expensive shopping streets on Earth. Despite the wealth, the city is consistently ranked among the most livable in the world, framed by Lake Zurich and the Alps beyond it — and its own Alemannic dialect, Züridütsch, is one of the most-heard forms of Swiss German thanks to the city's sheer size.

Zurych jest największym miastem Szwajcarii i zdecydowanie jej centrum finansowym — siedzibą Szwajcarskiego Banku Narodowego, giełdy SIX Swiss Exchange oraz około 80 z 208 instytucji bankowych w kraju, a także jednym z największych na świecie rynków handlu złotem. Bahnhofstrasse, jego główna śródmiejska aleja, należy do najdroższych ulic handlowych na Ziemi. Mimo tego bogactwa miasto jest konsekwentnie uznawane za jedno z najlepszych do życia na świecie, otoczone Jeziorem Zuryskim i Alpami w tle — a jego własny alemański dialekt, Züridütsch, jest jedną z najczęściej słyszanych odmian szwajcarskiego niemieckiego, po prostu ze względu na wielkość miasta.

Geography: Peaks & RiversGeografia: szczyty i rzeki

Switzerland is landlocked but sits at the roof of Europe — often nicknamed the Wasserschloss Europas ("water tower of Europe") because so many major rivers begin in its glaciers and mountains before flowing out to the rest of the continent.

Szwajcaria nie ma dostępu do morza, ale leży na dachu Europy — często nazywana Wasserschloss Europas („wieżą wodną Europy”), ponieważ wiele głównych rzek kontynentu bierze swój początek w jej lodowcach i górach, zanim popłyną dalej przez resztę Europy.

Highest Peaks (die höchsten Gipfel)Najwyższe szczyty (die höchsten Gipfel)

Major Rivers (die wichtigsten Flüsse)Najważniejsze rzeki (die wichtigsten Flüsse)

Engineering & Science: A Few Big OnesInżynieria i nauka: kilka wielkich osiągnięć

Infrastructure You Don't Usually Think AboutInfrastruktura, o której zwykle się nie myśli

• ElectricityElektrycznośćRoughly 55–60% hydropower (the Alps make Switzerland naturally suited to it), 25–30% nuclear, and the rest a growing mix of solar and other renewables — over 90% of Swiss electricity comes from low-carbon sources.Około 55–60% energii wodnej (Alpy sprawiają, że Szwajcaria jest do tego naturalnie predestynowana), 25–30% energii jądrowej, a reszta to rosnący udział energii słonecznej i innych odnawialnych źródeł — ponad 90% szwajcarskiej energii elektrycznej pochodzi ze źródeł niskoemisyjnych.
• Drinking waterWoda pitnaAbout 80% of Swiss drinking water comes from groundwater and natural springs, with the rest from lakes — an unusually clean starting point most countries don't have, thanks to the Alps acting as a natural filter and reservoir.Około 80% szwajcarskiej wody pitnej pochodzi z wód gruntowych i naturalnych źródeł, reszta z jezior — niezwykle czysty punkt wyjścia, którego większość krajów nie ma, dzięki Alpom działającym jak naturalny filtr i zbiornik retencyjny.
• Sewage & wastewaterŚcieki i kanalizacjaClose to 800 treatment plants serve about 98% of the population — up from just 14% in 1965. Recent upgrades add ozonation and activated-carbon stages specifically to strip out micropollutants (drug residues, pesticide traces) that standard treatment misses.Blisko 800 oczyszczalni ścieków obsługuje około 98% populacji — w porównaniu do zaledwie 14% w 1965 roku. Ostatnie modernizacje dodają etapy ozonowania i węgla aktywnego specjalnie po to, by usuwać mikrozanieczyszczenia (pozostałości leków, śladowe ilości pestycydów), których standardowe oczyszczanie nie wychwytuje.
• Pesticide limitsLimity pestycydówSwiss law caps any single pesticide in groundwater used for drinking water at 0.1 micrograms per liter (0.5 µg/L combined) — a strict, precautionary-principle limit. In practice, agricultural pesticide runoff still exceeds it at roughly 70% of monitoring points in intensively farmed areas, which is why it remains a live political issue.Szwajcarskie prawo ogranicza zawartość pojedynczego pestycydu w wodzie gruntowej wykorzystywanej do picia do 0,1 mikrograma na litr (0,5 µg/l łącznie) — surowy limit oparty na zasadzie ostrożności. W praktyce spływ pestycydów rolniczych wciąż przekracza tę wartość na około 70% punktów pomiarowych w intensywnie uprawianych obszarach, dlatego temat pozostaje żywym problemem politycznym.

Getting Around: SBB & SWISSPoruszanie się: SBB i SWISS

• SBB CFF FFSThe national railway's name is written in all three main national languages at once — Schweizerische Bundesbahnen (German), Chemins de fer fédéraux suisses (French), Ferrovie federali svizzere (Italian) — and it's stamped on every train and station sign in the country. It runs one of the densest and most punctual rail networks in the world, on almost 30,000 km of track including trams and private lines.Nazwa narodowych kolei jest zapisana jednocześnie w trzech głównych językach narodowych — Schweizerische Bundesbahnen (niemiecki), Chemins de fer fédéraux suisses (francuski), Ferrovie federali svizzere (włoski) — i widnieje na każdym pociągu i tablicy stacyjnej w kraju. Firma obsługuje jedną z najgęstszych i najbardziej punktualnych sieci kolejowych na świecie, liczącą prawie 30 000 km torów, wliczając tramwaje i linie prywatne.
• SWISS (Swiss International Air Lines)Switzerland's flag carrier since 2002, formed from the regional airline Crossair after Swissair — the previous flag carrier, once nicknamed the "Flying Bank" for its rock-solid finances — went spectacularly bankrupt and grounded its entire fleet in October 2001.Narodowy przewoźnik Szwajcarii od 2002 roku, powstały z regionalnych linii Crossair po tym, jak Swissair — poprzedni przewoźnik narodowy, niegdyś nazywany „Latającym Bankiem” za swoją żelazną kondycję finansową — spektakularnie zbankrutował i uziemił całą swoją flotę w październiku 2001 roku.

On the road: speed limitsNa drodze: ograniczenia prędkości

A Note on the LakesNotatka o jeziorach

Between the World War I era and the mid-1960s, the Swiss army dumped an estimated 8,000+ tonnes of surplus munitions — artillery shells, grenades, detonators — into Lake Thun, Lake Brienz, and Lake Lucerne, generally after depot-explosion accidents made storing them on land seem riskier than sinking them. Most of it now lies 150–220 m deep, under up to 2 m of sediment. For decades the official position was that it was safer left undisturbed; more recently, citing long-term contamination risk, the government has begun actively searching for ways to recover it, including a public prize competition for retrieval ideas.

Między okresem I wojny światowej a połową lat 60. XX wieku szwajcarska armia zatopiła w Jeziorze Thun, Jeziorze Brienz i Jeziorze Czterech Kantonów szacunkowo ponad 8000 ton nadwyżek amunicji — pociski artyleryjskie, granaty, zapalniki — zazwyczaj po wybuchach w składach, które sprawiły, że przechowywanie ich na lądzie wydawało się bardziej ryzykowne niż zatopienie. Większość z niej leży dziś na głębokości 150–220 m, pod nawet 2-metrową warstwą osadów. Przez dekady oficjalnym stanowiskiem było, że bezpieczniej jest jej nie ruszać; ostatnio jednak, powołując się na długoterminowe ryzyko skażenia, rząd zaczął aktywnie szukać sposobów jej wydobycia, w tym poprzez publiczny konkurs na pomysły odzysku.

Society: School, Insurance & the ArmySpołeczeństwo: szkoła, ubezpieczenie i armia

Health coverage works differently than in most of Europe: Krankenversicherung (health insurance) is mandatory for every resident, but it's provided by competing private insurers rather than a single state system — you choose your own insurer and can switch each year, though basic coverage terms are set by federal law.

Opieka zdrowotna działa inaczej niż w większości Europy: Krankenversicherung (ubezpieczenie zdrowotne) jest obowiązkowe dla każdego mieszkańca, ale zapewniają je konkurujące ze sobą prywatne firmy ubezpieczeniowe, a nie jeden system państwowy — sam wybierasz swojego ubezpieczyciela i możesz go zmieniać co roku, choć podstawowe warunki ubezpieczenia określa prawo federalne.

The Swiss army is a Milizarmee (militia army) — nearly all Swiss men are conscripted for basic training and then keep their equipment and uniform at home afterward, remaining on reserve call-up well into their thirties. There's no large standing professional army; instead, most of the population itself is the reserve.

Szwajcarska armia to Milizarmee (armia milicyjna) — niemal wszyscy Szwajcarzy mężczyźni odbywają obowiązkową służbę zasadniczą, a potem trzymają swoje wyposażenie i mundur w domu, pozostając na wezwanie rezerwy aż do trzydziestego kilku roku życia. Nie ma dużej stałej armii zawodowej — zamiast tego większość ludności sama stanowi rezerwę.

Switzerland runs a militia army: most able-bodied men complete initial training and then keep their service rifle at home between refresher courses, a system that goes back generations. That, combined with a long armory tradition, gave rise to a genuine national pastime — recreational and competitive target shooting, organized through village Schützenvereine (shooting clubs) and culminating in large public Schützenfeste.

Szwajcaria utrzymuje armię milicyjną: większość zdolnych do służby mężczyzn odbywa szkolenie podstawowe, a następnie przechowuje karabin służbowy w domu między kursami odświeżającymi — system sięgający wielu pokoleń wstecz. To, w połączeniu z długą tradycją rusznikarską, dało początek prawdziwie narodowej rozrywce — rekreacyjnemu i sportowemu strzelectwu, zorganizowanemu poprzez wiejskie Schützenvereine (kluby strzeleckie) i kulminującemu w wielkich publicznych Schützenfeste.

SIG (Schweizerische Industrie-Gesellschaft), founded in Neuhausen am Rheinfall in 1853, grew from a railway-wagon maker into one of the world's best-known firearms names — its SG 550 rifle has equipped the Swiss army since 1990, and its SIG Sauer offshoot is now a major global arms manufacturer.

SIG (Schweizerische Industrie-Gesellschaft), założona w Neuhausen am Rheinfall w 1853 roku, wyrosła z producenta wagonów kolejowych na jedną z najbardziej rozpoznawalnych na świecie marek broni palnej — jej karabin SG 550 wyposaża szwajcarską armię od 1990 roku, a jej odgałęzienie SIG Sauer jest dziś dużym globalnym producentem broni.

Economy: The Biggest Swiss CompaniesGospodarka: największe szwajcarskie firmy

Switzerland punches far above its weight economically, home to some of the world's largest companies in pharma, banking, food, and commodities.

Szwajcaria gospodarczo znacznie przewyższa swoją wagę, będąc domem dla jednych z największych na świecie firm z branży farmaceutycznej, bankowej, spożywczej i surowcowej.

Where people actually shopGdzie ludzie faktycznie robią zakupy

• CoopA cooperative with over 2 million members and roughly 43% of the Swiss food retail market — it overtook longtime rival Migros for the top spot in the mid-2020s.Spółdzielnia z ponad 2 milionami członków i mniej więcej 43% udziałem w szwajcarskim rynku spożywczym — w połowie lat 20. XXI wieku wyprzedziła długoletniego rywala, Migros, obejmując pierwsze miejsce.
• MigrosSwitzerland's largest private employer and, uniquely, a retailer that for decades refused to sell alcohol or tobacco in its stores for ethical reasons (a policy since relaxed at some formats). Also a cooperative with over 2 million members.Największy prywatny pracodawca w Szwajcarii i wyjątkowa sieć handlowa, która przez dekady, z powodów etycznych, odmawiała sprzedaży alkoholu i tytoniu w swoich sklepach (polityka od tamtej pory złagodzona w niektórych formatach). Również spółdzielnia z ponad 2 milionami członków.

WatchmakingZegarmistrzostwo

Uhrmacherei (watchmaking) has been a Swiss specialty since French Huguenot refugees brought the craft to Geneva in the 16th century. Today "Swiss Made" is a legally protected label — a watch can only carry it if a set percentage of its manufacturing cost genuinely originates in Switzerland.

Uhrmacherei (zegarmistrzostwo) jest szwajcarską specjalnością od czasu, gdy francuscy hugenoccy uchodźcy przynieśli to rzemiosło do Genewy w XVI wieku. Dziś „Swiss Made” to prawnie chroniona etykieta — zegarek może ją nosić tylko wtedy, gdy ustalony procent kosztów jego produkcji rzeczywiście powstaje w Szwajcarii.

Food & Drink by RegionJedzenie i napoje według regionu

Literature, Music & Club CultureLiteratura, muzyka i kultura klubowa

LiteratureLiteratura

• Johanna SpyriAuthor of Heidi (1880), the single most translated and adapted piece of Swiss literature, set in her home region of Graubünden.Autorka Heidi (1880), najczęściej tłumaczonego i adaptowanego dzieła szwajcarskiej literatury, osadzonego w jej rodzinnym regionie Gryzonii.
• Jeremias GotthelfPen name of pastor Albert Bitzius (1797–1854); his realist novels about Bernese peasant life remain foundational texts of Swiss-German literature.Pseudonim pastora Alberta Bitziusa (1797–1854); jego realistyczne powieści o życiu berneńskich chłopów pozostają fundamentalnymi tekstami szwajcarsko-niemieckiej literatury.
• Robert WalserModernist writer of novels, stories, and prose miniatures, largely overlooked in his own lifetime and rediscovered decades after his death as one of the great voices of 20th-century German-language literature.Modernistyczny pisarz powieści, opowiadań i prozatorskich miniatur, w dużej mierze pomijany za życia, odkryty na nowo dziesiątki lat po śmierci jako jeden z wielkich głosów niemieckojęzycznej literatury XX wieku.
• Max FrischPlaywright and novelist (Homo Faber, Stiller, Biedermann und die Brandstifter), one of the defining German-language authors of the postwar 20th century, deeply preoccupied with questions of identity.Dramaturg i powieściopisarz (Homo Faber, Stiller, Biedermann und die Brandstifter), jeden z najważniejszych niemieckojęzycznych autorów powojennego XX wieku, głęboko zajęty kwestiami tożsamości.
• Friedrich DürrenmattDramatist and novelist known for dark comedy and philosophical crime fiction (Der Besuch der alten Dame, Das Versprechen); alongside Frisch, the other towering figure of postwar Swiss letters.Dramaturg i powieściopisarz znany z czarnej komedii i filozoficznych kryminałów (Der Besuch der alten Dame, Das Versprechen); obok Frischa druga wielka postać powojennej literatury szwajcarskiej.
• Hermann HesseGerman-born but a naturalized Swiss citizen from 1924, and the 1946 Nobel laureate in Literature; wrote most of his best-known novels (Siddhartha, Steppenwolf) while living in Ticino.Urodzony w Niemczech, ale od 1924 roku obywatel Szwajcarii, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury z 1946 roku; większość swoich najbardziej znanych powieści (Siddhartha, Wilk stepowy) napisał, mieszkając w Ticino.

Music & traditionMuzyka i tradycja

The alphorn and yodeling (Jodeln) both began as practical Alpine herding and communication calls before becoming performance traditions. Neither is fossilized: yodeling clubs (organized nationally by the Schweizerischer Jodlerverband) actively teach the next generation, and both remain fixtures of festivals large and small.

Zarówno alphorn, jak i jodłowanie (Jodeln) zaczynały jako praktyczne alpejskie sygnały pasterskie i komunikacyjne, zanim stały się tradycjami scenicznymi. Żadna z nich nie jest skostniała: kluby jodłujące (zrzeszone na poziomie krajowym przez Schweizerischer Jodlerverband) aktywnie uczą kolejne pokolenia, a obie tradycje wciąż są stałym elementem festiwali, dużych i małych.

Vereine — club cultureVereine — kultura klubowa

Switzerland has an enormous Vereinsleben (club culture) — village choirs, gymnastics clubs, marksmen's clubs, football clubs, and hundreds of specifically Trachten- und Volkstanzvereine (traditional-dress and folk-dance clubs) that keep regional customs alive. Joining a local Verein is one of the classic pieces of advice given to newcomers trying to integrate.

Szwajcaria ma ogromne Vereinsleben (kulturę klubów) — wiejskie chóry, kluby gimnastyczne, kluby strzeleckie, kluby piłkarskie oraz setki specjalnie poświęconych temu Trachten- und Volkstanzvereine (klubów strojów ludowych i tańca ludowego), które podtrzymują regionalne zwyczaje przy życiu. Dołączenie do lokalnego Verein to jedna z klasycznych rad dawanych nowo przybyłym, którzy chcą się zintegrować.

Trachten — traditional dressTrachten — strój tradycyjny

Each canton (and often each valley) has its own Tracht — a distinct traditional costume, no two quite alike — brought out for festivals like the nationwide Trachtenfest, which in 2024 drew around 100,000 people and 700 different costumes to Zurich.

Każdy kanton (a często i każda dolina) ma swój własny Tracht — odrębny strój ludowy, żaden nie jest identyczny z innym — wyciągany na festiwale, takie jak ogólnokrajowy Trachtenfest, który w 2024 roku ściągnął do Zurychu około 100 000 osób i 700 różnych strojów.

Social Policy SnapshotMigawka polityki społecznej

A few areas where Switzerland's laws are distinctive enough to come up often in conversation:

Kilka obszarów, w których szwajcarskie prawo jest na tyle wyjątkowe, że często pojawia się w rozmowach:

• Assisted suicideLegal since 1942 — not through a dedicated law, but because the criminal code only bans assisting suicide "from selfish motives." Non-profit organizations providing assistance for non-selfish reasons operate openly; the person who wants to die must self-administer the final act, and active euthanasia by a third party remains illegal.Legalna od 1942 roku — nie na mocy odrębnej ustawy, lecz dlatego, że kodeks karny zakazuje jedynie pomocy w samobójstwie „z pobudek egoistycznych”. Organizacje non-profit udzielające pomocy z powodów pozbawionych egoizmu działają jawnie; osoba, która chce umrzeć, musi sama wykonać ostateczny akt, a czynna eutanazja wykonywana przez osobę trzecią pozostaje nielegalna.
• AbortionLegal within the first 12 weeks after a counseling requirement, and legal later in cases of serious medical risk to the mother. Decriminalized by a 2002 popular referendum, after enforcement of the old ban had already lapsed in practice.Legalna w ciągu pierwszych 12 tygodni po wymaganej konsultacji, a później legalna w przypadku poważnego zagrożenia zdrowia matki. Zdekryminalizowana w referendum ludowym z 2002 roku, po tym jak egzekwowanie starego zakazu w praktyce już wcześniej wygasło.
• Death penaltyAbolished in civilian courts in 1942 and in military courts in 1992; explicitly forbidden by the federal constitution. A 2010 signature drive to reintroduce it for extreme cases failed to gather enough support to reach a referendum.Zniesiona w sądach cywilnych w 1942 roku, a w sądach wojskowych w 1992 roku; wyraźnie zakazana przez konstytucję federalną. Zbiórka podpisów z 2010 roku mająca na celu przywrócenie jej dla skrajnych przypadków nie zebrała wystarczającego poparcia, by doprowadzić do referendum.

Famous Swiss PeopleZnani Szwajcarzy

A small country with an outsized list of names you've probably already heard of.

Mały kraj z zaskakująco długą listą nazwisk, które prawdopodobnie już znasz.

• Henry DunantFounder of the Red Cross and the first-ever recipient of the Nobel Peace Prize (1901).Założyciel Czerwonego Krzyża i pierwszy w historii laureat Pokojowej Nagrody Nobla (1901).
• Jean-Jacques RousseauEnlightenment philosopher, born in Geneva, hugely influential on political theory and education.Filozof oświecenia, urodzony w Genewie, o ogromnym wpływie na teorię polityczną i edukację.
• Carl Gustav JungPsychiatrist who founded analytical psychology; his ideas on archetypes and the collective unconscious remain widely influential.Psychiatra, twórca psychologii analitycznej; jego koncepcje archetypów i nieświadomości zbiorowej wciąż mają ogromny wpływ.
• Albert EinsteinDeveloped the special theory of relativity in 1905 while working as a patent clerk in Bern; became a Swiss citizen in 1901.Opracował szczególną teorię względności w 1905 roku, pracując jako urzędnik w biurze patentowym w Bernie; obywatelstwo szwajcarskie otrzymał w 1901 roku.
• Le CorbusierPioneering modernist architect, born in La Chaux-de-Fonds (later took French citizenship).Pionier architektury modernistycznej, urodzony w La Chaux-de-Fonds (później przyjął obywatelstwo francuskie).
• Alberto GiacomettiSculptor and painter known for his elongated, spindly figures — among the most valuable sculptures ever sold at auction.Rzeźbiarz i malarz znany ze swoich wydłużonych, szczupłych figur — jedne z najdroższych rzeźb, jakie kiedykolwiek sprzedano na aukcji.
• Roger FedererOne of the most successful tennis players in history, 20-time Grand Slam singles champion.Jeden z najbardziej utytułowanych tenisistów w historii, 20-krotny mistrz turniejów wielkoszlemowych w grze pojedynczej.
• Ursula AndressActress who became internationally famous as the first "Bond girl" in Dr. No (1962).Aktorka, która zyskała międzynarodową sławę jako pierwsza „dziewczyna Bonda” w filmie Doktor No (1962).

Culture: Films Worth WatchingKultura: filmy warte obejrzenia

Sorted oldest to newest.

Uszeregowane od najstarszego do najnowszego.

Swiss HumorSzwajcarski humor

Swiss humor tends to be dry and self-deprecating — a lot of it pokes fun at the country's own reputation for precision, neutrality, and endless voting. Here are a few classics.

Szwajcarski humor bywa oschły i autoironiczny — wiele żartów wyśmiewa własną reputację kraju związaną z precyzją, neutralnością i niekończącym się głosowaniem. Oto kilka klasyków.

• Warum sind Schweizer Uhren so pünktlich? — Weil sie keine Zeit zu verlieren haben.Why are Swiss watches so punctual? — Because they have no time to lose.Dlaczego szwajcarskie zegarki są tak punktualne? — Bo nie mają czasu do stracenia.A classic pun on Swiss precision — the country's watchmaking reputation is so strong that jokes about punctuality practically write themselves.Klasyczna gra słów oparta na szwajcarskiej precyzji — reputacja tego kraju w dziedzinie zegarmistrzostwa jest tak silna, że żarty o punktualności piszą się same.
• Was hat die Schweiz mit einem Taschenmesser gemeinsam? — Ganz viele nützliche Teile, aber keine Waffe.What does Switzerland have in common with a pocketknife? — Lots of useful parts, but no weapon.Co mają wspólnego Szwajcaria i scyzoryk? — Mnóstwo przydatnych elementów, ale żadnej broni.A gentle self-aware joke about Swiss neutrality, riffing on the world-famous Swiss Army knife.Delikatny, samoświadomy żart o szwajcarskiej neutralności, nawiązujący do słynnego na całym świecie scyzoryka szwajcarskiego.
• Vier Landessprachen — und trotzdem weiss niemand, was der Nachbar sagt.Four national languages — and nobody still knows what the neighbor is saying.Cztery języki narodowe — a i tak nikt nie wie, co mówi sąsiad.A staple of Swiss self-deprecating humor about the "Röstigraben" — the good-natured cultural divide between German- and French-speaking Switzerland.Klasyk szwajcarskiego poczucia humoru z autoironicznym przytykiem do „Röstigraben” — łagodnego, kulturowego podziału między niemiecko- i francuskojęzyczną Szwajcarią.
• In der Schweiz kommt der Bus nicht zu spät — die Uhr geht nach dem Bus.In Switzerland the bus is never late — the clock is set by the bus.W Szwajcarii autobus nigdy się nie spóźnia — to zegar ustawia się według autobusu.An exaggeration of Swiss public transport reliability, told with obvious national pride disguised as a joke.Przesada na temat niezawodności szwajcarskiego transportu publicznego, opowiadana z wyraźną narodową dumą przebraną za żart.
• "Was ist deine Meinung zur Abstimmung?" — "Welche? Es gibt vier dieses Jahr.""What's your opinion on the vote?" — "Which one? There are four this year."„Jaka jest twoja opinia w sprawie głosowania?” — „Którego? W tym roku są cztery.”A wink at how often Switzerland actually holds nationwide referendums — several times a year, on real, binding questions.Mrugnięcie okiem w stronę tego, jak często Szwajcaria naprawdę organizuje ogólnokrajowe referenda — kilka razy w roku, w realnych, wiążących sprawach.